मॉड्यूल ४: स्वतःचे व्यवस्थापन: खुलेपणाची जाणीव निर्माण करणे
०१. जिज्ञासेची वृत्ती जोपासा
आपण आता हे जाणता की OCEAN या संक्षिप्त नावात संकलित केलेले पाच मुख्य व्यक्तिमत्त्व वैशिष्ट्ये म्हणजे — Openness (खुलं मन), Conscientiousness (जबाबदारी), Extraversion (बहिर्मुखता), Agreeableness (सौम्यता) आणि Neuroticism (अस्थैर्य).
शोधावर आधारित अनेक अभ्यास याचे वैज्ञानिक पुरावे देतात की Openness, Conscientiousness आणि Agreeableness या गुणांचा Achievement Orientation म्हणजेच उच्च यशप्राप्तीसोबत घनिष्ट संबंध असतो. Extraversion आणि यश यामधील संबंध फारसा ठोस नाही आणि Neuroticism आणि यश यांच्यात कुठलाही संबंध आढळून आलेला नाही.
छानच! मग पुढे काय?
उच्च यशप्राप्ती कृतीत आणणे
या मॉड्यूलमध्ये आतापर्यंत आपण पाहिले की उच्च यशप्राप्तीचा पाया तीन गोष्टींवर आहे:
1. स्वतःचे व्यवस्थापन करणे (Managing Self)
2. इतर लोकांचे व्यवस्थापन करणे (Managing People)
3. उच्च यशासाठी पोषक वातावरण निर्माण करणे
या धड्यात आपण हे पाहणार आहोत की हे गुण स्वतःमध्ये जोपासण्यासाठी आपण कोणते व्यवहार्य पावले उचलू शकतो.
‘स्वतःचे व्यवस्थापन’ या भागासाठी हा दोन भागांचा धडा आहे. आपण पुढील धड्यांमध्ये ‘इतरांचे व्यवस्थापन’ आणि ‘पोषक वातावरण निर्माण करणे’ पाहणार आहोत.
चला तर मग सुरुवात करूया…
________________________________________
१. स्वतःचे व्यवस्थापन – उच्च यशासाठी
स्वतःचे व्यवस्थापन या संकल्पनेचा Openness आणि Conscientiousness या गुणांशी थेट संबंध आहे.
या धड्यात — जो की दोन भागांचा पहिला भाग आहे — आपण Openness या गुणाविषयी बोलणार आहोत.
Conscientiousness बद्दल आपण पुढील भागात जाणून घेऊ.
________________________________________
Openness हा गुण आत्मसात कसा करायचा?
a. जिज्ञासेची वृत्ती जोपासा
‘जिज्ञासेची वृत्ती’, ज्याला सामान्यतः ‘वैज्ञानिक दृष्टिकोन’ असेही म्हणतात, ही शिकण्यासाठी, प्रयोग करण्यासाठी आणि सरावासाठी उपयुक्त अशी सातत्यपूर्ण कुतूहलभावना असते.
ज्याच्यात ही वृत्ती असते, तो व्यावसायिक नवनवीन प्रश्न विचारतो, पारंपरिक व प्रचलित पद्धतींना आव्हान देतो आणि समस्या सोडवण्यासाठी सर्जनशील उपाय शोधतो.
ही वृत्ती एका अर्थाने बालसुलभ आश्चर्यभावनेने प्रेरित असते – ज्यामुळे नाविन्यपूर्ण विचारास चालना मिळते आणि कल्पनाशील उपायांची शक्यता निर्माण होते.
________________________________________
खाली दिलेले काही विचारप्रेरक प्रश्न तुम्हाला तुमच्यातील जिज्ञासेची वृत्ती जागृत करण्यात मदत करू शकतात:
• मी माझे ज्ञान व कौशल्य वाढवण्यासाठी कोणाच्या सल्ल्याचा आधार घेऊ शकतो/शकते?
• मी जे करतो/करते, ते का करते? माझे कोणते वैयक्तिक आणि व्यावसायिक व्यवहार सध्या पुराव्यावर आधारित आहेत आणि कोणते नाहीत?
• मला माझ्या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठी सर्वोत्तम पुरावे कुठे सापडू शकतात?
2. नवीन अनुभवांना स्वीकारण्यासाठी स्वतःला तयार ठेवा
ब. नवीन अनुभवांना स्वीकारण्यासाठी स्वतःला तयार ठेवा
चला प्रामाणिकपणे मान्य करूया – नवीन अनुभवांसाठी स्वतःला खुले ठेवणे म्हणजे भीतीदायक असते. याचा अर्थ असा होतो की आपल्याला आपल्या काळजीपूर्वक तयार केलेल्या कम्फर्ट झोनच्या बाहेर जावे लागते. म्हणूनच आपल्यापैकी अनेकजण हे का शक्य नाही किंवा का करू नये याचे योग्य वाटणारे स्पष्टीकरण तयार करतात.
आणि हे दुर्दैवाचे आहे. कारण नवीन गोष्टींना प्रयत्न करणे – मग ते नवीन ठिकाणी प्रवास करणे असो, नवीन कौशल्य शिकणे असो, किंवा एखादे अपरिचित काम करणे असो – हे अनुभव अत्यंत प्रेरणादायक आणि समाधान देणारे ठरू शकतात.
नवीन अनुभवांसाठी स्वतःला खुले ठेवण्यासाठी खालील काही गोष्टी लक्षात ठेवा:
________________________________________
• तुमचा ‘कम्फर्ट झोन’ आहे हे आधी स्वीकारा.
Psychology Today साठी लिहिलेल्या एका लेखात स्वयं-सहाय लेखक Peg Streep म्हणते, “आम्ही नवीन गोष्टी करायला सुरुवात करू शकतो, त्याआधी आपल्या ‘झोन’चा स्रोत आणि स्वरूप समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.”
कम्फर्ट झोन नेमकं काय आहे हे ओळखा. यासाठी थोडं अंतर्मुख होणं आवश्यक आहे. पण त्यामुळे तुम्ही खरं कारण शोधू शकाल की काय अडथळा निर्माण करतो आहे – ‘गट फीलिंग’ नाही.
________________________________________
• कोणीही सुरुवातीला कुठल्याही गोष्टीत निपुण नसतो, हे लक्षात ठेवा.
लाइफस्टाइल लेखिका आणि ब्लॉगर Jessica Larsen म्हणते, "जर आपण सुरुवातीपासूनच नवशिक्याच्या भूमिकेत जायला तयार नसलो, तर आपण स्वतःला फार थोड्या गोष्टींमध्ये मर्यादित ठेवतो – त्या गोष्टी ज्या आपल्याला आधीपासून जमतात. यामुळे आपण स्वतःला अनेक नवीन अनुभवांपासून वंचित ठेवतो. आपण असं समजतो की आपण स्वतःला वाचवतोय, पण प्रत्यक्षात आपण स्वतःला रोखून धरतो आणि वाढण्यापासून थांबवतो."
________________________________________
• स्वतःला सतत आठवत ठेवा – नवीन अनुभव हे तुमच्यासाठी फायदेशीर आहेत.
Forbes मध्ये एका लेखात, कार्यकारी प्रशिक्षक आणि नेतृत्व विकास सल्लागार Kristi Hedges म्हणतात की नवीन गोष्टी शिकण्याची प्रक्रिया आणि आनंद यांचा आपल्या मेंदूशी घनिष्ट संबंध असतो.
म्हणजेच – यातच तुमच्यासाठी प्रोत्साहन आहे. योग्य निर्णय घ्या. आनंदाने जगा!
________________________________________
निष्कर्ष
Openness म्हणजे आपल्या कम्फर्ट झोन किंवा कालबाह्य झालेल्या सवयींमधून बाहेर येणे आणि वाढ, नवोपक्रम आणि आनंदासाठी स्वतःला खुले ठेवणे.
मात्र, हे अंगीकारणे हे बहुतेकांसाठी स्वयंस्फूर्त निर्णय नसतो. नवीन अनुभवांसाठी आणि शिकण्याच्या संधींसाठी स्वतःला सजगपणे तयार ठेवावे लागते. आणि ही प्रक्रिया स्वतःमध्ये एक शिकण्याचा प्रवास असते.
मात्र, हे पूर्णतः योग्य ठरते. कारण नवीन कल्पनांमधून, नव्याने शिकण्यामधून आणि ताज्या दृष्टिकोनामधूनच खरे यश गवसते.
