मॉड्यूल २: सहा टप्प्यांवर सखोल नजर
०१. परस्पर सन्मान टिकवणे – सहा टप्प्यांपूर्वीचं पायाभूत तत्त्व
तुम्ही आधीच सहकार्याच्या माध्यमातून संघर्ष सोडवण्यासाठीच्या सहा टप्प्यांच्या प्रक्रियेशी परिचित आहात.
ही स्लाईड आठवण करून देण्यासाठी...
ही आहेत ती सहा महत्त्वाची टप्पे – जेव्हा एखाद्या संघर्षाची परिस्थिती फार महत्त्वाची ठरते, तेव्हा यशस्वी सहकार्यात्मक परिणामांसाठी हे टप्पे अत्यावश्यक असतात.
हे लक्षात ठेवायला हवं की ही सहा टप्प्यांची मालिका ही नेहमीच एकमेकांनंतर येणारी पायरी नाही. एखाद्या संभाषणामध्ये ही टप्पे वेगवेगळ्या वेळेस येऊ शकतात.
अनेकदा असं होऊ शकतं की एका संभाषणात सगळीच टप्प्यं समाविष्ट होणार नाहीत. पण महत्त्वाचं हे आहे की – ज्या वेळी गरज भासते, त्या वेळी हे टप्पे लक्षात घेतले जातात का?
खालील धडे या सहा महत्त्वाच्या वर्तनांच्या टप्प्यांचे सखोल समज घेण्यासाठी डिझाइन केले आहेत. प्रत्येक टप्प्याचं महत्त्व काय आहे, आणि प्रत्येक टप्प्यातून सहजतेने कसं जायचं हे समजून घेणं खूप महत्त्वाचं आहे.
कारण संघर्षमय परिस्थिती सहकार्याने सोडवण्याची तुमची क्षमता याच्यावर अवलंबून आहे.
________________________________________
परस्पर सन्मान टिकवणे – सहा टप्प्यांपूर्वीचं पायाभूत तत्त्व
आता या टप्प्यांकडे वळण्यापूर्वी, एक शिस्त लक्षात घेणं गरजेचं आहे – ती म्हणजे परस्पर सन्मान टिकवणं.
संघर्ष सोडवण्याच्या कोणत्याही संभाषणामध्ये, ही शिस्त कायम राखली गेली पाहिजे.
सर्वसामान्य आणि अगदी किरकोळ वाटणाऱ्या संघर्षांमध्ये देखील, जर एखाद्या व्यक्तीला असं वाटलं की दुसऱ्या व्यक्तीकडून तिचा अपमान केला जात आहे, तर तो संवाद लगेचच थांबतो – कमीत कमी तर्कशुद्ध आणि समंजस संवादापुरतं तरी.
का? कारण सन्मानाची गरज ही हवेसारखी असते.
कल्पना करा – तुम्हाला सांगितलं की तुम्ही तुमचा श्वास रोखा आणि त्या अवस्थेत अर्थपूर्ण संवाद साधा. काही वेळानंतर, तुम्हाला फक्त आणि फक्त हवाच आठवत राहील. बाकी सगळं विसरून जाल.
सन्मानाबाबतही असंच होतं.
एकदा का एखाद्या व्यक्तीला वाटू लागलं की तिला अपमानित केलं जातंय, तर त्या संभाषणाचा हेतूच बदलतो.
तो संवाद मग मुद्दे सोडवण्याचा राहात नाही. तो होतो स्वाभिमान वाचवण्याचा संघर्ष.
अशा वेळी, जी व्यक्ती अपमानित झाल्यासारखी वाटते, ती लगेच नकारात्मक वर्तन करू लागते – याविषयी आपण पुढे थोडक्यात बोलणार आहोत.
थोड्याच वेळात, सर्व सहभागी एकमेकांना टोमणे, आरोप-प्रत्यारोप आणि अपमानास्पद शब्द वापरू लागतात.
एकमेकांना ‘हरवण्याच्या’ प्रयत्नात ते संवाद मोडीत काढतात.
आणि अशा रीतीने, सहकार्याच्या माध्यमातून संघर्ष सोडवण्याचा सारा प्रयत्न अपयशी ठरतो.
०२. सन्मान धोक्यात आल्याची लक्षणं कशी ओळखावीत आणि ती परत कशी मिळवावी
सन्मान धोक्यात आल्यावर कसं ओळखावं?
एखाद्याच्या सन्मानाला ठेच लागली आहे हे ओळखण्यासाठी, त्या व्यक्तीच्या वागणुकीकडे बारकाईने लक्ष द्या – विशेषतः जेव्हा ती व्यक्ती स्वतःचा सन्मान वाचवण्याच्या प्रयत्नात असते.
अशा वेळी, त्या व्यक्तीच्या भावना तीव्र होतात, आणि बहुतेक वेळा राग स्वरूपात बाहेर पडतात. नावं ठेवणं, आरडाओरड करणं, चेहऱ्यावरून चीड-चीड व्यक्त करणं वगैरे सामान्य होतं.
________________________________________
परस्पर सन्मान परत कसा मिळवावा आणि टिकवावा
योग्य वेळी क्षमा मागणं
जर तुमच्यामुळे एखाद्याला दुखापत झाली असेल, किंवा परिस्थिती हाताळण्यात तुमचं अपयश झालं असेल, तर माफी मागणं हा पहिला आणि महत्त्वाचा टप्पा आहे.
ही माफी खरी असावी – म्हणजेच तुम्ही तुमच्या वागणुकीबद्दल दिलगिरी व्यक्त करत आहात आणि तुमचं वर्तन इतरांच्या त्रासाला कारण ठरलं हे समजून घेत आहात.
खऱ्या माफीसाठी तुमचा हेतू बदलायला हवा.
तुम्हाला ‘बरोबर’ ठरणं, चेहऱ्याचं जतन करणं, किंवा जिंकणं – या सगळ्या गोष्टी बाजूला ठेवाव्या लागतात.
तुम्हाला चूक मान्य करताना थोडं ‘अहं’ बाजूला ठेवावं लागतं. पण ही छोटीशी बलिदान, आरोग्यदायी संवाद आणि अधिक प्रभावी निर्णयांच्या रूपात, जास्त मौल्यवान ठरतं.
सन्मान टिकवण्याची किंवा परत मिळवण्याची सुरुवात ही इथून होते – की इतरांना त्यांचे स्वतःचे मत असण्याचा मूलभूत अधिकार आहे.
तो मत तुमच्या मताच्या अगदी विरुद्ध असला तरी.
तुमचं मत तुमच्या अनुभवांवर किंवा माहितीवर आधारित असतं, हे जसं खरं आहे, तसंच – दुसऱ्यांचं मतही त्यांच्या अनुभवांवर आधारित असतं हे ओळखणं गरजेचं आहे.
हे स्पष्टपणे सांगणं महत्त्वाचं असतं.
ज्या वेळी तुम्हाला जाणवतं की सन्मान धोक्यात आहे, त्या वेळी असं काहीसं म्हणा:
"मला जाणवतं की या मुद्द्यावर आपली मतं वेगळी असू शकतात. आणि तरीही, मी हे खरंच समजून घ्यायचं आणि चर्चा पुढे न्यायची इच्छा बाळगतो – जेणेकरून आपल्याला दोघांनाही योग्य वाटेल असा निर्णय होईल."
आपण जे व्हिडीओत पाहिलं, त्यात संभाषणाच्या सुरुवातीला दिनेश खूपच हट्टीपणाने बोलत होता.
दिनेशच्या थोडक्याच उद्धट आणि एकांगी वागणुकीनंतरही, संजना त्याचा सन्मान कायम राखण्याचा प्रयत्न करत होती – ती त्याच्या मताचा सन्मान करते, हे तिने स्पष्टपणे सांगितलं.
संजना (हसून म्हणते): "मी तुझं मत मान्य करते. मला खात्री आहे की पुरवठा साखळी व्यवस्थापन टीमच्या दृष्टिकोनामागे तुझं चांगलं reasoning असेल." (इथे थांबा)
अशा कठीण संवादांमध्ये ही शिस्त पाळणं फार महत्त्वाचं असतं – विशेषतः जेव्हा आपण हे संवाद अनुकूल निकालाकडे नेण्याचा प्रयत्न करत असतो.
आता, जेव्हा सन्मानाची अडचण दूर होते, तेव्हा पुढे असं वातावरण निर्माण करणं गरजेचं असतं जिथे कोणीही स्वतःला धोक्यात समजत नाही.
पुढच्या धड्यांमध्ये आपण सहा टप्प्यांवर सखोल चर्चा करणार आहोत.
०३. सुरक्षित आणि परस्पर सन्मानपूर्ण संवादासाठी योग्य वातावरण निर्माण कसे करावे
जेव्हा परस्पर सन्मानाचे वातावरण तयार होते, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने कोणत्याही संघर्षाच्या परिस्थितीचा सहकार्यात्मक मार्गाने तोडगा काढण्यासाठी अर्थपूर्ण संवाद शक्य होतो.
तुम्हाला माहीत आहेच की, जेव्हा परिस्थिती संवेदनशील असते, तेव्हा यशस्वी सहकार्यात्मक परिणाम साध्य करण्यासाठी सहा महत्त्वाच्या टप्प्यांचे पालन करणे गरजेचे असते. या प्रत्येक टप्प्याचे महत्त्व समजून घेणे आणि त्यांच्याशी सहजतेने कसे वागायचे हे जाणून घेणे महत्त्वाचे आहे.
याच उद्देशाने, आपण आता सहा टप्प्यांपैकी पहिल्या टप्प्याकडे सखोलपणे पाहणार आहोत. सुरुवात करुया…
१. सुरक्षित आणि परस्पर सन्मानपूर्ण संवादासाठी योग्य वातावरण तयार करणे
कधी कधी, आपण अनादर करण्याचा कुठलाही उद्देश नसताना, दुसऱ्यांना अपमानित वाटते. आपण आपले विचार निरागसपणे मांडतो, पण समोरच्याला वाटते की आपण त्यांना दबावत आहोत किंवा आपले मत स्वीकारायला भाग पाडत आहोत. अशा वेळी क्षमा मागणे ना आवश्यक ठरते, ना परिणामकारक. कारण आपण चूकच केली नाही, तर चूक मान्य करणे ही खोटी नम्रता ठरेल. आणि अशा परिस्थितीत लोकांचा तुमच्यावरचा विश्वास गमावण्याचा धोका असतो.
मग अशा वेळी परस्पर संवादासाठी सुरक्षित वातावरण कसे तयार करावे?
सुरक्षित वातावरण निर्माण करण्यासाठी ‘कॉन्ट्रास्टिंग’ नावाची एक कौशल्य उपयुक्त ठरते. हे एक ‘पूर्वसंधानात्मक’ (pre-emptive) पद्धतीचे कौशल्य आहे – म्हणजेच, एखाद्याच्या स्वाभिमानाला ठेस लागेपर्यंत थांबायचे नसते.
०४. कॉन्ट्रास्टिंग – संघर्ष निवारणामध्ये अत्यावश्यक कौशल्य
‘कॉन्ट्रास्टिंग’ हे एक करा / करू नका प्रकारातील विधान आहे जे:
• समोरच्याला आपण त्यांचा अपमान करत आहोत किंवा आपली वाईट भावना आहे, अशा शंकेचे निराकरण करते (हे “करू नका” भाग आहे)
• त्यांच्यावरील आपला आदर किंवा आपला खरा हेतू स्पष्ट करते (हे “करा” भाग आहे)
उदाहरणार्थ:
“करू नका” भाग: “माझा उद्देश असा नाही की तुमचं या प्रकल्पासाठी केलेलं काम मी कमी लेखत आहे.”
“करा” भाग: “माझं खरं म्हणणं हे आहे की, या प्रकल्पासाठी तुमचं योगदान अतिशय उत्तम आणि उल्लेखनीय आहे.”
सुरक्षित आणि परस्पर सन्मानपूर्ण संवादासाठी योग्य वातावरण तयार करण्याचा आणखी एक मार्ग म्हणजे लोकांना त्यांच्या भावना व्यक्त करण्याची परवानगी देणे.
व्हिडिओमध्ये संजनाने हेच केले. आपल्या शब्दांद्वारे तिने एक सुरक्षित आणि सन्मानाचे वातावरण निर्माण केले. तिने दिनेशला स्पष्ट केले की त्याच्या भावना योग्य आहेत, त्याचे मत मांडण्याचा अधिकार त्याला आहे. जर हे वातावरण निर्माण केले गेले नसते, तर अस्वस्थ लोक आपल्या नकारात्मक भावनांचे समर्थन करण्याचा प्रयत्न करतात आणि आक्रमक होतात. परिणामी, तर्कशुद्ध विचार आणि वस्तुनिष्ठ कृती या गोष्टी बाजूला पडतात – जे कोणत्याही संघर्ष निवारण प्रक्रियेसाठी अनुकूल नाही.
याशिवाय, दोन गोष्टींकडे तुम्ही विशेष लक्ष दिले पाहिजे: शारीरिक भाषा आणि आवाजातील टोन.
तुम्ही आधीच नाजूक परिस्थितीत असता. अशा वेळी स्वतःवर अधिकार गाजवणे किंवा कडक वर्तन करणे टाळा. समोरच्याला समोरासमोर बघा, ओपन पाम हावभाव ठेवा, म्हणजे तुमच्याकडे लपवण्यासारखं काही नाही हे दिसून येईल, आणि डोळ्यात डोळे टाकून बोला. छातीसमोर किंवा मागे हात घालणे, बोट दाखवणे किंवा नजर चुकवणे यासारखे हावभाव टाळा.
तुमचा आवाज सौम्य, स्पष्ट आणि ऐकण्यासारखा ठेवा. उंच टोन अस्वस्थता आणि अधीरता दर्शवतो. बोलण्याचा वेग नीट ठेवा – खूप वेगाने बोललात तर घाईघाईत किंवा गोंधळलेले वाटता, खूप संथ बोललात तर तो अवमानकारक वाटू शकतो.
एकदा का सुरक्षित वातावरण तयार झालं, की सर्व सहभागी व्यक्ती वस्तुनिष्ठ मुद्द्यांवर लक्ष केंद्रित करू शकतात. त्यांचा स्वाभिमान सुरक्षित असल्यामुळे, ते ना बचावात्मक राहतात ना आक्रमक. कोणत्याही संघर्षातील संवादाची ही आदर्श सुरुवात असते.
एकदा का हे सुरक्षित वातावरण तयार झाले, की तुम्ही सहजपणे संवादाच्या पुढील टप्प्याकडे जाऊ शकता.
________________________________________
सारांश:
कोणत्याही संघर्ष निवारण संवादात यश मिळवण्यासाठी, संवादाला सहा महत्त्वाच्या टप्प्यांतून घेऊन जाण्याची क्षमता असणे गरजेचे आहे. आपण पहिले टप्पे पाहिले:
सुरक्षित आणि परस्पर सन्मानाचे वातावरण तयार करणे:
यामध्ये आपण पाहिलं ‘कॉन्ट्रास्टिंग’ – हे काळजीपूर्वक तयार केलेले ‘करा / करू नका’ विधान, जे समोरच्याला आपले हेतू सद्भावनायुक्त आहेत, आणि आपण त्यांचा आदर करतो, हे स्पष्ट करते.
तसेच, नकारात्मक किंवा वादग्रस्त भावना व्यक्त करताना लोकांना सुरक्षित वाटले पाहिजे, याचे महत्त्व आपण समजून घेतले.
०५. उद्दिष्टांवर परस्पर सहमती कशी साधावी
संघर्ष निवारणात प्रावीण्य मिळवणे: संघर्ष निवारण प्रक्रियेतील सखोल अभ्यास
आजवर आपण हे पाहिलं आहे की संघर्ष निवारण संवादांमध्ये परस्पर सन्मान टिकवणं किती आवश्यक आहे.
आपण मागील धड्यात पहिले टप्पे पाहिले – "एक सुरक्षित आणि परस्पर सन्मानाचे वातावरण तयार करणे", ज्यामुळे सार्थक संवाद शक्य होतो.
आता आपण सहा संवाद टप्प्यांपैकी दुसऱ्या टप्प्याकडे वळूया:
________________________________________
२. उद्दिष्टांवर सहमती दर्शवणे (The Big Picture)
लोक बहुतेक वेळा त्यांच्या वर्तनाचे किंवा कृतीचे दीर्घकालीन परिणाम विचारात घेत नाहीत. बहुतांश वेळा ते फक्त तेच करतात, जे त्यांना योग्य किंवा आवश्यक वाटते.
पण एखाद्या संघर्षाच्या परिस्थितीत, सर्वांनी का सहकार्य करणे गरजेचे आहे, हे समजणे फार उपयुक्त ठरते.
"Agree to agree" ही संकल्पना इथे महत्त्वाची ठरते. आणि मोठं चित्र (Big Picture) पाहिलं की हे सहज शक्य होतं.
________________________________________
मोठं चित्र समजून उद्दिष्टांवर सहमती साधण्याचा विचार करताना, पुढील बाबी विचारात घ्या:
1. सामायिक उद्दिष्ट – वैयक्तिक, व्यावसायिक किंवा संस्थात्मक, जे आपण मिळवण्याचा प्रयत्न करत आहोत
2. संवादाचा उद्देश पुन्हा सांगणे – आपण दोघे या संवादात का आहोत?
3. सहकार्याचे फायदे – सर्वांसाठी: वैयक्तिक, टीम, संस्था
4. सहकार्य न केल्याचे दुष्परिणाम – आवश्यकतेनुसार, योग्य ठिकाणी स्पष्ट करणे
________________________________________
उदाहरणार्थ:
आपण पाहत असलेल्या व्हिडीओमध्ये संजनाने हा टप्पा कसा हाताळला, हे लक्षात घ्या:
03:25 ते 03:52 या वेळेत, संजना म्हणते:
“तर, चला प्रथम आपण या गोष्टीवर सहमती दर्शवूया की, आपल्या वरिष्ठांनी आपल्याला एकत्र मिळून कोणत्या गोष्टीवर काम करायला सांगितले आहे.”
...आणि नंतर ती म्हणते:
“होय, हे स्पष्ट आहे. आणि आपण ज्या गोष्टीवर काम करत आहोत त्याबाबत दोघांचंही मत एकसंध असल्यामुळे, मला तुझं मत जाणून घ्यायचं आहे की तुला वाटतं प्रक्रिया आणि निकष कसे असावेत.”
________________________________________
अशा परिस्थितीत, उद्दिष्टांवर सहमती दर्शवण्यासाठी आणि मोठं चित्र समोर आणण्यासाठी, असे काही वाक्य उपयोगी ठरतात:
• “चला, आपण पहिल्यांदा हे निश्चित करूया की आपल्याला एकत्र मिळून काय साध्य करायचं आहे.”
• “आपल्याला दोघांनाही ज्या गोष्टींची काळजी आहे त्या विचारात घेऊन उपाय शोधायचा आहे.”
• “आपण जर सहकार्य केलं नाही, तर याचे परिणाम संस्थेसाठी वेळ आणि पैशाचा अपव्यय ठरू शकतो – हे आपण लक्षात घेतले पाहिजे.”
________________________________________
सारांश
संघर्ष निवारण संवादात यशस्वी परिणाम मिळवण्यासाठी संवादाला सहा टप्प्यांतून नेणे आवश्यक आहे.
• आपण पहिले टप्पे पाहिले: सुरक्षित आणि परस्पर सन्मानाचे वातावरण तयार करणे, ज्यामध्ये आपण 'कॉन्ट्रास्टिंग' तंत्र पाहिलं.
• आपण आता दुसऱ्या टप्प्यावर आलो: उद्दिष्टांवर सहमती दर्शवणे (Big Picture), ज्यात खालील बाबींचा समावेश होतो:
1. मिळवायचं सामायिक उद्दिष्ट
2. संवादाचा उद्देश पुन्हा सांगणे
3. सहकार्याचे फायदे स्पष्ट करणे
4. सहकार्य न केल्याचे संभाव्य परिणाम समजावून सांगणे
________________________________________
पुढील धड्यात आपण पुढील टप्प्यांचे सखोल विश्लेषण करणार आहोत.
०६. संघर्ष निवारण प्रक्रियेत स्वारस्य स्पष्ट करण्याचे महत्त्व
आत्तापर्यंत आपण पाहिलं की संघर्ष निवारण संवादात परस्पर सन्मान राखणे हे किती महत्त्वाचं आहे.
यानंतर आपण पहिले दोन संवाद टप्पे (Markers) पाहिले:
1. एक सुरक्षित, सन्मानपूर्ण संवादाचे वातावरण तयार करणे
2. उद्दिष्टांवर सहमती दर्शवणे (मोठं चित्र समोर ठेवून)
…आणि संवाद या टप्प्यांतून कसा पुढे न्यावा हेही समजून घेतलं.
आता वेळ आहे तिसऱ्या टप्प्याकडे वळण्याची:
________________________________________
३. स्वारस्य स्पष्ट करणे (Clarify Interests):
टप्पा २ मध्ये आपण सामायिक उद्दिष्ट ओळखलं – हे नक्कीच उपयुक्त आहे.
पण दृष्टीकोन बदलणं पुरेसं नाही – तो धोरणात्मक कृतीने पूरक असायला हवा.
मुळात समस्या काय असते?
जेव्हा संघर्षाची परिस्थिती उद्भवते, तेव्हा आपण आणि दुसरा पक्ष दोघेही वेगवेगळ्या गोष्टींची मागणी करत असतो.
पण वस्तुस्थिती अशी असते की, आपण जे हवं आहे ते नव्हे, तर ते मिळवण्यासाठी ज्या पद्धतीचा आग्रह धरतोय ती पद्धतच मुळात अडथळा ठरत असते.
सोप्या शब्दांत:
आपल्याला हवं आहे ते हवं आहे, अन् नेमकं आपल्या पद्धतीनेच हवं आहे.
हीच खरी समस्या असते.
________________________________________
या अडथळ्याचा सर्वोत्तम तोडगा म्हणजे:
• समोरच्याला विचारणे:
“तुला जे हवं आहे ते अशा विशिष्ट प्रकारे का हवं आहे?”
• त्यानंतर स्वतःची भूमिका स्पष्ट करणे:
“मला हे असं का हवं आहे?” किंवा “मी ही पद्धत का सुचवतोय?”
दोन्ही पक्षांनी एकमेकांची स्वारस्यं आणि हेतू समजून घेणं फार महत्त्वाचं असतं.
________________________________________
उदाहरण:
व्हिडीओमधील संजना आणि दिनेश यांचा संवाद येथे एक अत्यंत महत्त्वाच्या वळणावर येतो.
संजना दोघांचंही स्वारस्य स्पष्ट करते – दिनेशचं आणि स्वतःचंही.
ती त्यामागचं कारण स्पष्ट करते – का तिला ते महत्त्वाचं वाटतं.
ती दिनेशने व्यक्त केलेल्या मुद्द्यांचा मूळ हेतूही जाणून घेण्याचा प्रयत्न करते.
________________________________________
फायदा काय होतो?
एकदा का आपण समोरच्याचा हेतू समजून घेतला –
आणि त्यानेही आपला हेतू समजून घेतला –
की मग मुद्दा ‘काय पद्धत वापरायची’ या वरून हटतो,
आणि लक्ष केंद्रीत होतं ‘खरं गरज काय आहे’, यावर.
तेव्हा नवीन पर्याय शोधण्याची शक्यता मोठ्या प्रमाणात वाढते.
________________________________________
सारांश:
आपण आता तीन संवाद टप्पे पार केले आहेत.
या धड्यात आपण पाहिलं:
स्वारस्य स्पष्ट करण्याचे महत्त्व (Clarify Interests) –
हा तिसरा संवाद टप्पा, जो हे अधोरेखित करतो की, जेव्हा दोन पक्ष “हे कसं करायचं” यावर अडलेले असतात, तेव्हा प्रत्येकाने “हे असं का करायचं?” हे समजून घेणं अत्यंत गरजेचं आहे.
या अडथळ्याला पार करण्याचा सर्वात चांगला मार्ग म्हणजे – समोरच्याला ‘का’ विचारणं आणि स्वतःचा हेतू स्पष्ट करणं.
________________________________________
पुढील धड्यात आपण चौथ्या संवाद टप्प्याकडे वळणार आहोत.
०७. ‘तू आणि मी विरुद्ध समस्येचा सामना’ हा दृष्टीकोन अंगीकारणे
आत्तापर्यंत आपण संघर्ष निवारण संवादांसाठी परस्पर सन्मान टिकवण्याचे महत्त्व पाहिले. त्यानंतर, खालील तीन संवाद टप्पे (Markers) आपण समजून घेतले:
• परस्पर संवादासाठी एक सुरक्षित, सन्मानाचे वातावरण तयार करणे
• उद्दिष्टांवर सहमती दर्शवणे (मोठं चित्र)
• स्वारस्य स्पष्ट करणे
...आणि या टप्प्यांतून संवाद कसा पुढे न्यावा हेही पाहिलं.
पण, हे संवाद नेहमी पुढेच जातील असं नाही घडत.
कधी कधी संवाद मागे जातात, पूर्वपदावर येतात. आणि अशावेळी पुढील टप्पा फार उपयुक्त ठरतो.
________________________________________
४. ‘तू आणि मी विरुद्ध समस्येचा सामना’ हा दृष्टीकोन अंगीकारणे
संघर्ष निवारण हे नेहमीच सर्व संबंधित पक्षांना समाधानकारक असा तोडगा शोधण्याच्या सामायिक प्रयत्नावर आधारित असलं पाहिजे.
या प्रयत्नामध्ये सगळ्यांच्या स्वारस्यांचा विचार होणं गरजेचं असतं.
________________________________________
व्हिडिओमधील उदाहरण:
संजना म्हणते:
“आपण दोघं आपापल्या भूमिकेला चिकटून राहिलो तर हे कुठेही जाणार नाही. त्यामुळे, मी माझी भूमिका — की पुरवठादारांचे मूल्यांकन दर सहा महिन्यांनी व्हावं — यावर आंधळेपणाने ठाम राहणं योग्य नाही, हे मला पटतंय. आपलं उद्दिष्ट आहे — iBlaze ला पुरवठादारांकडून सर्वोत्तम व्यवहार मिळवून देणं.
आणि माझी इच्छा आहे की, अंतिम निर्णय दोघांनाही समाधानकारक वाटावा. दोघांच्याही चिंता समाविष्ट होणं गरजेचं आहे.”
________________________________________
संजनेने काय केलं?
• दिनेश अजूनही आक्रमक आहे, संजनावर संशय घेतो.
• तरीही, संजना परस्पर सन्मान टिकवते
• आणि स्पष्ट करते की दोघं एकाच बाजूला आहेत – समस्येच्या विरोधात.
________________________________________
‘तू विरुद्ध मी’ विरुद्ध ‘तू आणि मी विरुद्ध समस्या’
‘तू विरुद्ध मी’ दृष्टीकोन टाळणं आणि त्याऐवजी
‘आपण दोघं मिळून समस्येचा सामना करू’ हा दृष्टीकोन अंगीकारणं हे खूप गरजेचं आहे.
हे करताना आपण:
• आपल्या मतांबाबत “फक्त माझंच बरोबर आहे” असं मानणं थांबवतो
• सर्व पर्याय खुले ठेवतो
• आणि शक्यतो दोघांनाही समाधान देईल असा पर्याय शोधायला तयार होतो
________________________________________
पुढचं पाऊल – आपली बांधिलकी व्यक्त करा
समोरचा व्यक्ती अजूनही आक्रमक असेल, तर कदाचित त्याला अजूनही सुरक्षित वाटत नाही.
त्यामुळे, आपली बांधिलकी स्पष्ट शब्दांत व्यक्त करा.
उदाहरणार्थ:
“आपण अजूनही ‘तू विरुद्ध मी’ या दृष्टीकोनातून बोलत आहोत असं वाटतंय.
पण मला आनंद आहे की आपण यावर काम करत आहोत.
मी इथंच आहे, तुमच्या बरोबर, जोपर्यंत असा तोडगा मिळत नाही जो आपल्याला दोघांनाही पटतो.”
________________________________________
‘Contrasting’ विधान वापरण्याचा पर्यायही वापरता येतो:
“माझा हेतू कधीही ‘कोण जिंकतो आणि कोण हरतो’ असा नक्कीच नाही.
मी फक्त एवढंच म्हणतो की, आपल्यामध्ये मतभेद असले तरी,
आपलं व्यावसायिक नातं बिघडू नये आणि
आपण ज्या मोठ्या उद्दिष्टासाठी एकत्र आलो आहोत — ते साध्य व्हावं,
ही माझी खरी इच्छा आहे. मी तुमच्यासोबत आहे, तोडगा सापडेपर्यंत.”
________________________________________
सारांश:
आपण आता सहापैकी चार संवाद टप्पे पूर्ण केले आहेत.
या धड्यात आपण पाहिलं:
‘तू आणि मी विरुद्ध समस्या’ दृष्टीकोन अंगीकारण्याचं महत्त्व
जेव्हा संवाद अडथळ्यांत येतो, तेव्हा:
• आपण आपली “फक्त माझंच बरोबर” ही भावना बाजूला ठेवावी
• आणि संघर्ष सोडवण्याच्या दृष्टीने एकत्र काम करण्याची बांधिलकी व्यक्त करावी
कधी कधी contrasting विधान वापरणं देखील उपयोगी ठरतं.
हे सर्व संबंधित पक्षांमध्ये समतोल आणि विश्वास निर्माण करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचं आहे.
________________________________________
पुढील दोन टप्पे शिल्लक आहेत – आणि आपण ते पुढील दोन धड्यांमध्ये पाहणार आहोत.
०८. संघर्ष निवारण संवादांमध्ये वस्तुनिष्ठ निकष ठरवण्याचे महत्त्व
आत्तापर्यंत आपण पाच धड्यांतून हे पाहिलं की, संघर्ष निवारणासाठी परस्पर सन्मान टिकवणं अत्यावश्यक आहे. आणि त्याचबरोबर आपण खालील चार संवाद टप्प्यांचाही अभ्यास केला:
a. परस्पर संवादासाठी एक सुरक्षित, सन्मानाचे वातावरण तयार करणे
b. उद्दिष्टांवर सहमती दर्शवणे (मोठं चित्र)
c. स्वारस्य स्पष्ट करणे
d. ‘तू आणि मी विरुद्ध समस्या’ हा दृष्टीकोन अंगीकारणे
________________________________________
सामान्यतः, जर एखादा संवाद या चार टप्प्यांतून गेला असेल, तर हे गृहीत धरता येतं की, सर्व संबंधित पक्षांमध्ये विश्वास आणि सौहार्द निर्माण झालं आहे.
यामुळे आता सर्वजण तटस्थ आणि वस्तुनिष्ठ विचारांवर लक्ष केंद्रीत करू शकतात.
पण तरीही, हा संवाद कुठे उलटू नये, याची काळजी घ्यावी लागते.
आणि त्यासाठी, परस्पर सन्मानाचं वातावरण सतत टिकवून ठेवणं आवश्यक असतं – हे आपण पहिल्याच धड्यात पाहिलं आहे.
________________________________________
चला, आता पुढच्या संवाद टप्प्याकडे वळूया:
५. वस्तुनिष्ठ निकष ठरवा
कधी कधी, कितीही चांगल्या हेतूनं संवाद सुरू केला,
तरी एखाद्या क्षणी तो आक्रमक होऊ शकतो –
कारण शेवटी, ही एक संघर्ष परिस्थिती आहे, आणि आपापसात मतभेद असणारच.
________________________________________
यावर उपाय काय?
विश्वास आणि वस्तुनिष्ठता यांचा पाया तयार झाल्यानंतर
संवाद परत आक्रमक किंवा बचावात्मक होऊ नये यासाठी
वस्तुनिष्ठ निकष (Objective Criteria) ठरवले जातात.
हे निकष पुढील गोष्टींवर आधारित असू शकतात:
1. बाजारभाव व अटी (इतर स्पर्धक कंपन्यांच्या तुलनेत)
2. उद्योगातील स्थापित सर्वोत्तम पद्धती
3. प्रकल्प अंमलबजावणीसाठी सर्वोत्तम प्रक्रिया
________________________________________
व्हिडिओमधील उदाहरण:
संजना या टप्प्यावर काय करते?
तिने काही विशिष्ट निकष ठरवले –
हे निकष म्हणजे एखाद्या उपायाचा किंवा कल्पनेचा मूल्यांकन करण्यासाठी एक छाननी गाळण.
• जो उपाय या निकषांवर खरा उतरेल, तो स्वीकारला जाईल
• आणि जो नाही, तो नाकारला जाईल
________________________________________
यामुळे काय फायदे होतात?
• वस्तुनिष्ठ निकष असल्याने संवादात आक्रमकता कमी होते
• प्रत्येक सूचना एका समान गाळणीतून जाते – त्यामुळे निष्पक्षता भासते
• दोघांनी मिळून जे निकष तयार केले आहेत, त्यांच्याशी सुसंगत पर्याय शोधता येतात
• आणि सर्व संबंधित पक्ष एकाच उद्दिष्टाकडे वाटचाल करत आहेत, याची खात्री पटते
________________________________________
सारांश
या धड्यात आपण पाहिलं:
पाचवा संवाद टप्पा – वस्तुनिष्ठ निकष ठरवा
यामध्ये संघर्ष सोडवण्यासाठी करण्यात आलेल्या प्रत्येक सूचनेसाठी
मोजमापाचे ठोस निकष ठरवणं महत्त्वाचं आहे –
जेणेकरून संवाद तटस्थ राहील, आणि अनावश्यक आक्रमकतेला वाव मिळणार नाही.
________________________________________
फक्त एकच टप्पा उरला आहे.
आणि तो आपण पुढील – अंतिम धड्यात पाहणार आहोत.
०९. संघर्ष निवारण प्रक्रियेत दोन्ही पक्षांच्या अपेक्षा आणि स्वारस्ये पूर्ण करणे
आपण आता अखेरच्या संवाद टप्प्यावर पोहोचलो आहोत – संघर्षाच्या परिस्थितीत सहयोगी निकाल मिळवण्यासाठी आवश्यक असलेल्या सहा संवाद टप्प्यांपैकी शेवटचा टप्पा.
आत्तापर्यंत आपण यशस्वीरित्या खालील पाच संवाद टप्पे पार केले आहेत:
a. परस्पर संवादासाठी सुरक्षित आणि सन्मानाचे वातावरण तयार करणे
b. उद्दिष्टांवर सहमती दर्शवणे (मोठं चित्र)
c. स्वारस्य स्पष्ट करणे
d. ‘तू आणि मी विरुद्ध समस्या’ हा दृष्टीकोन स्वीकारणे
e. वस्तुनिष्ठ निकष ठरवणे
चला तर, आता पाहूया शेवटचा टप्पा...
६. दोन्ही पक्षांच्या अपेक्षा आणि स्वारस्ये पूर्ण करणे
________________________________________
हा टप्पा प्रामुख्याने उपाय शोधण्यासाठी विचारमंथन करण्यासंदर्भात आहे.
• आपण आधी ठरवलेले वस्तुनिष्ठ निकष या टप्प्यावर उपयुक्त ठरतात.
• विचारमंथनात जी प्रत्येक कल्पना पुढे येते, ती आपण खालील प्रश्नाच्या आधारे तपासू शकता:
"ही कल्पना ठरवलेल्या निकषांनुसार दोन्ही बाजूंना मान्य होईल अशी आहे का?"
• जर उत्तर ‘होय’ नसेल, तर ती कल्पना बाजूला ठेवावी लागेल.
________________________________________
संजना आणि दिनेश यांच्या संवादातील उदाहरण:
संजना या टप्प्यावर अत्यंत कौशल्याने मार्गक्रमण करते –
तिने जे उपाय पुढे आले ते सर्व संकलित केले आणि
सर्वांचे हित साधणारा पर्याय निवडण्यासाठी प्रक्रिया सुरु केली.
________________________________________
यापुढे काय करायचं?
• आता हे सर्व उपाय समोर आल्यावर पुढचा मार्ग निश्चित करणे आवश्यक आहे.
• प्रत्येक व्यक्तीला काय मान्य आहे हे तपासा.
• आपण स्वतःही काय मान्य केलं आहे, हे पुन्हा स्पष्ट करा.
• जेव्हा सर्वजण एकाच पानावर असतील, तेव्हा सर्वसमावेशक नोंद तयार करा.
• ही नोंद सर्वांपर्यंत पाठवा. यामुळे नंतर गैरसमज होणार नाहीत आणि संभाषण परत मागे जाणार नाही.
________________________________________
१०. सारांश – सहा संवाद टप्प्यांचा आढावा
शेवटचा टप्पा – दोन्ही पक्षांच्या अपेक्षा आणि स्वारस्ये पूर्ण करणे
यामध्ये, पाचव्या टप्प्यात ठरवलेले निकष वापरून
सर्व कल्पनांची छाननी केली जाते.
शेवटी निर्णय घेताना, सर्वांनी काय मान्य केलं आहे, हे स्पष्ट करणे आवश्यक असते.
वाटाघाटींची नोंद तयार करून ती सर्वांना पाठवणं, हे विशेषतः उपयुक्त ठरतं.
________________________________________
आणि हेच आहेत ते सहा संवाद टप्पे:
1. परस्पर संवादासाठी सुरक्षित आणि सन्मानाचे वातावरण तयार करणे
2. उद्दिष्टांवर सहमती दर्शवणे (मोठं चित्र)
3. स्वारस्य स्पष्ट करणे
4. ‘तू आणि मी विरुद्ध समस्या’ हा दृष्टीकोन स्वीकारणे
5. वस्तुनिष्ठ निकष ठरवणे
6. दोन्ही पक्षांच्या अपेक्षा आणि स्वारस्ये पूर्ण करणे
________________________________________
हे सहा टप्पे अनुक्रमे घ्यावेतच, असं काही नाही.
संभाषणाच्या परिस्थितीनुसार हे टप्पे कधीही लागू करता येतात.
काही वेळा, एका संभाषणात हे सर्व टप्पे येतीलच, याचीही खात्री नसते.
पण हे लक्षात ठेवा –
जर या टप्प्यांची जाणीवपूर्वक अंमलबजावणी केली,
तर कोणताही संघर्ष निवारण संवाद, सहयोगी आणि फलदायी ठरू शकतो.
